Realizacja prawa do ochrony sądowej w warunkach stanu wojennego w Ukrainie

Mówiąc o realizacji prawa do sądowej ochrony praw, należy zauważyć, że najważniejszą teoretyczną podstawą tej instytucji jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r., która, choć nie ma mocy wiążącej, przewiduje w art. 10, że „Każda osoba jest uprawniona, na warunkach pełnej równości, by jej sprawa była sprawiedliwie i publicznie rozpatrzona przez niezawisły i bezstronny sąd, który zadecyduje o jej prawach i obowiązkach albo o zasadności jakiegokolwiek oskarżenia w sprawie karnej skierowanej przeciwko niej”.

Kolejnym aktem prawnym, który – w przeciwieństwie do wspomnianej Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka – jest prawnie wiążący dla państw członkowskich Rady Europy, jest Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. (Europejska Konwencja Praw Człowieka), której art. 6 gwarantuje, że „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości”. 

Ukraina stała się pełnoprawnym członkiem Rady Europy – uznanej organizacji międzynarodowej, która obecnie (po wykluczeniu z jej składu Rosji) zrzesza czterdzieści sześć państw członkowskich – 9 listopada 1995 r., po ratyfikacji przez Radę Najwyższą Ukrainy Statutu Rady Europy. Od tego czasu państwo to zobowiązało się do przestrzegania europejskich standardów ochrony praw człowieka i obywatela, w tym prawa do sądowej ochrony praw. Podobne gwarancje realizacji prawa człowieka i obywatela do sądowej ochrony praw ustanawia również art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r., który stanowi, że „Wszyscy ludzie są równi przed sądami i trybunałami. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny i bezstronny sąd, ustanowiony przez ustawę, przy orzekaniu co do zasadności oskarżenia przeciw niemu w sprawach karnych bądź co do jego praw i obowiązków w sprawach cywilnych. Prasa i publiczność mogą być wykluczone z całości lub części rozprawy sądowej ze względu na moralność, porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w demokratycznym społeczeństwie albo jeżeli interes życia prywatnego stron tego wymaga, albo w stopniu, w jakim sąd uzna to za bezwzględnie konieczne w szczególnych okolicznościach, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom sprawiedliwości (…)”.

Na podstawie powyższego można wnioskować, że najważniejszymi zasadami wymienionych norm Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r., Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Europejskiej Konwencji Praw Człowieka) z 1950 r. oraz Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. są zasada nadrzędności prawa oraz zasada prawidłowego wymierzania sprawiedliwości. Zasady te stanowią również podstawowe elementy prawa do rzetelnego procesu sądowego, które obejmuje różne aspekty życia publicznego i społecznego w każdym demokratycznym państwie, w tym również na Ukrainie. Biorąc pod uwagę systematyczne podejmowanie przez władze Ukrainy praktycznych działań zmierzających do umocnienia zasady nadrzędności prawa, a także ostatnie pozytywne tendencje w ukraińskim systemie prawnym, wynikające z dostosowywania ustawodawstwa Ukrainy do wymogów Unii Europejskiej, w szczególności po uzyskaniu przez Ukrainę 24 czerwca 2022 r. statusu kandydata do członkostwa w UE, można mieć nadzieję, że stosowanie przepisów właściwych międzynarodowych aktów prawnych, przede wszystkim Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Europejskiej Konwencji Praw Człowieka) oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez organy władzy publicznej i sądy, pozwoli w przyszłości uniknąć stwierdzenia przez Trybunał naruszenia praw i podstawowych wolności człowieka i obywatela na Ukrainie.

Czytaj dalej