Międzynarodowe standardy traktowania jeńców a konflikt na Ukrainie

Zagadnienia związane z prawnymi aspektami prowadzenia różnego rodzaju konfliktów zbrojnych, w tym także określające standardy traktowania jeńców wojennych, uregulowane są przede wszystkim w międzynarodowym prawie humanitarnym konfliktów zbrojnych (MPHKZ). Zgodnie z nim ochrona jeńca wojennego rozpoczyna się, gdy kombatant „wpadnie w ręce strony przeciwnej. Podobnie, gdy przeciwnik, który złożył broń, lub nie mając środków obrony, poddaje się lub w inny sposób nie jest w stanie walczyć lub siebie bronić, nie może być przedmiotem ataku – jest on jeńcem wojennym”.

Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych stanowi część międzynarodowego prawa publicznego, co pociąga za sobą określone konsekwencje w zakresie uznawania obowiązywania jego regulacji i ich interpretacji. Podkreślenia wymaga fakt, że nieprzypadkowo prawo humanitarne odnosi się do konfliktów zbrojnych, a nie jedynie wojen. Konflikt zbrojny jest pojęciem szerszym. Dla wyłączenia stosowania norm międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych nie wystarczy zastosowanie, tak jak zrobiła to Federacja Rosyjska po pełnoskalowym ataku na Ukrainę 24 lutego 2022 r., (jedynie na pół) formalnego wybiegu polegającego na utrzymywaniu, że nie wypowiedziało się wojny, a jedynie prowadzi się (jakąś) „specjalną operację militarną”. Również taka „specjalna operacja” jest konfliktem zbrojnym, bowiem „konflikt zbrojny ma miejsce zawsze, gdy między państwami dochodzi do użycia sił zbrojnych”. Według czterech Konwencji genewskich, w tym III Konwencji genewskiej, dotyczącej traktowania jeńców, stosuje się je w przypadku wypowiedzenia wojny lub powstania jakiegokolwiek innego konfliktu zbrojnego między dwiema lub więcej niż dwiema Wysokimi Umawiającymi się Stronami, nawet gdyby jedna z nich nie uznała stanu wojny.

W odniesieniu do konwencji genewskich już w tym miejscu należy nadmienić, że sama ich natura – zwłaszcza Konwencji III – nakazuje ich stosowanie na całym terytorium stron konfliktu. W odniesieniu do jeńców wojennych nie ma zatem znaczenia, w którym konkretnie miejscu są zatrzymywani, przetrzymywani, gdzie ewentualnie dopuszcza się wobec nich przestępstw lub innych bezprawnych działań lub zaniechań. 

W myśl Konwencji genewskiej o traktowaniu jeńców wojennych osobami uprawnionymi do statusu jeńca wojennego są:

1. członkowie sił zbrojnych Strony w konflikcie, jak również członkowie milicji i oddziałów ochotniczych, stanowiących część tych sił zbrojnych;

2. członkowie innych milicji i innych oddziałów ochotniczych, włączając w to członków zorganizowanych ruchów oporu, należących do jednej ze Stron w konflikcie i działających poza granicami lub w granicach własnego terytorium, pod warunkiem, że te milicje lub oddziały ochotnicze, w tym zorganizowane ruchy oporu, odpowiadają następującym warunkom:

3. mają na czele osobę odpowiedzialną za swych podwładnych;

4. noszą stały i dający się z daleka rozpoznać znak rozpoznawczy;

5. jawnie noszą broń;

6. przestrzegają w swych działaniach praw i zwyczajów wojny;

7. członkowie regularnych sił zbrojnych, którzy podają się za podlegających rządowi lub władzy, nieuznanym przez Mocarstwo zatrzymujące;

8. osoby towarzyszące siłom zbrojnym, ale nienależące do nich bezpośrednio, jak na przykład cywilni członkowie załóg samolotów wojskowych, korespondenci wojenni, dostawcy, członkowie oddziałów pracy lub służb, powołanych do opiekowania się wojskowymi, pod warunkiem, że otrzymali oni upoważnienie od sił zbrojnych, którym towarzyszą, przy czym te ostatnie obowiązane są wydać im w tym celu kartę tożsamości według załączonego [do Konwencji] wzoru;

9. członkowie załóg statków handlowych, włączając w to kapitanów, pilotów i uczniów, oraz członkowie załóg samolotów cywilnych Stron w konflikcie, o ile nie przysługuje im prawo do korzystniejszego traktowania na mocy innych postanowień prawa międzynarodowego;

10. ludność terytorium nieokupowanego, która przy zbliżaniu się nieprzyjaciela chwyta spontanicznie za broń, aby stawić opór inwazji, a nie miała czasu zorganizować się w regularne siły zbrojne, jeżeli jawnie nosi broń i przestrzega praw i zwyczajów wojennych (art. 4).

11. 
    

Bezwzględnie należy pamiętać, że niezależnie od statusu przyznawanego poszczególnym uczestnikom wydarzeń, okoliczności, sytuacji regulowanych przepisami międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych – bez względu na to, czy uczestnikami są dobrowolnie, czy też nie – w każdym przypadku niezmiennie są oni ludźmi, zatem przysługują im na generalnych zasadach powszechnie obowiązujące prawa człowieka.

„Międzynarodowe prawo praw człowieka i międzynarodowe prawo humanitarne mają wspólny cel, jakim jest ochrona godności i człowieczeństwa wszystkich. Przez lata Zgromadzenie Ogólne [ONZ], Komisja Praw Człowieka, a ostatnio Rada Praw Człowieka, uznały, że w konflikcie zbrojnym strony konfliktu mają prawnie wiążące zobowiązania dotyczące praw osób dotkniętych konfliktem. Chociaż różnią się zakresem, międzynarodowe prawo praw człowieka i międzynarodowe prawo humanitarne oferują szereg środków ochrony osobom w konflikcie zbrojnym, zarówno cywilom, osobom, które nie uczestniczą już bezpośrednio w działaniach wojennych, jak i aktywnym uczestnikom konfliktu. W istocie, jak uznają między innymi sądy międzynarodowe i regionalne, a także organy Organizacji Narodów Zjednoczonych, organy traktatowe i specjalne procedury dotyczące praw człowieka, oba zbiory prawa mają zastosowanie w sytuacjach konfliktu zbrojnego i zapewniają uzupełniającą się i wzajemnie wzmacniającą ochronę.”

Warto zauważyć, że ściśle związana z międzynarodowym prawem humanitarnym konfliktów zbrojnych jest także inna dziedzina międzynarodowego prawa publicznego – międzynarodowe prawo karne. Jest to szczególnie ważne spostrzeżenie, biorąc pod uwagę sposób traktowania przez siły zbrojne i szeroko rozumianą administrację Federacji Rosyjskiej ukraińskich jeńców.

Czytaj dalej