Naruszenia zasad międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych w zakresie użycia broni podczas działań wojennych na Ukrainie

Współczesne międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych (MPHKZ) sięga swoimi korzeniami połowy XIX w., kiedy to w Szwajcarii powołano do życia Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (dalej – Czerwony Krzyż).

Siłą rzeczy pierwotne regulacje tego będącego częścią międzynarodowego prawa publicznego działu prawa nieustannie muszą być aktualizowane zarówno w zakresie formalnym, jak i interpretacyjnym, również w odniesieniu do szeroko rozumianego używania broni podczas konfliktów zbrojnych. Zgodnie z definicją MPHKZ, sformułowaną przez Czerwony Krzyż we wstępie do „Komentarza do Protokołów dodatkowych z 8 czerwca 1977 roku” do Konwencji genewskich z 1949 r., pojęcie to oznacza normy prawa międzynarodowego, ustanowione w umowach międzynarodowych lub ukształtowane przez zwyczaj międzynarodowy. Ich szczególnym zadaniem jest rozwiązywanie problemów humanitarnych wynikających bezpośrednio z międzynarodowych lub niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych. Również z przyczyn humanitarnych ograniczają one prawo stron konfliktu zbrojnego do swobodnego wyboru metod i środków prowadzenia działań zbrojnych lub chronią osoby i dobra, które są lub mogą być dotknięte skutkami konfliktu zbrojnego. Zatem MPHKZ będzie znajdowało zastosowanie także podczas oceny użycia broni w czasie działań wojennych na Ukrainie, będących wynikiem rosyjskiej agresji w 2022 r. – zarówno agresor, jak i ofiara agresji są stronami umów MPHKZ, określających dopuszczalne środki i metody prowadzenia działań zbrojnych oraz sposób traktowania rannych, jeńców i chorych w czasie konfliktu zbrojnego. Przy czym Rosja stopniowo odrzuca regulacje Protokołów dodatkowych.

MPHKZ zawiera w swoim zakresie dwie główne grupy norm prawnych odnoszących się do dwóch różnych zagadnień. Pierwszą grupę zagadnień stanowią normy definiujące dopuszczalne i zabronione sposoby oraz środki walki (ius in bello). Są to normy prawa międzynarodowego, których celem jest ograniczenie swobody stron wojujących w doborze sposobów i środków prowadzenia walki (przykładowo: Konwencje haskie  z 1899 r. i 1907 r., Konwencja dotycząca pewnych broni konwencjonalnych powodujących nadmierne cierpienia z 1980 r., Konwencja dotycząca min przeciwpiechotnych z 1997 r.). Drugą zaś grupę stanowi prawo humanitarne sensu stricto, tzn. normy prawa międzynarodowego, których celem jest ochrona ofiar wojny i dóbr kultury (Konwencja genewska  z 1864 r., X Konwencja haska z 1907 r., cztery Konwencje genewskie z 1949 r.: I o poprawie losu rannych i chorych w armiach lądowych, II o poprawie losu rannych i chorych w wojnie morskiej, III o traktowaniu jeńców wojennych, IV o ochronie ludności cywilnej, Protokoły dodatkowe z 1977 r., Konwencja o ochronie dóbr kultury podczas konfliktu zbrojnego z 1954 r.). Warto zauważyć, że MPHKZ obowiązujące wszędzie tam, gdzie toczą się działania zbrojne stanowi lex specialis w stosunku do międzynarodowego systemu praw człowieka obowiązującego, co do zasady, w czasie pokoju.

Czytaj więcej