Współczesne konflikty zbrojne mają odmienny charakter, w porównaniu do tych, które pamiętamy z lekcji historii. Prowadzone są one z użyciem nowoczesnych technologii, często cechując się asymetrycznością. Działania wojenne o różnym charakterze coraz częściej prowadzone są w otoczeniu miejsc cywilnych, a granica pomiędzy strefą frontu a terenami, które zamieszkuje ludność cywilna, często ulega zatarciu. Dochodzi również do brutalizacji działań wojennych, które charakteryzują się celowością ataków na infrastrukturę cywilną, prowadząc do zniszczeń miejsc użyteczności publicznej, przymusowych przesiedleń, czy śmierci cywilów. 

Pomimo tego że system międzynarodowego prawa humanitarnego zdaje się być rozwinięty, rzeczywistość pokazuje jak ograniczona jest jego skuteczność i jak trudno jest egzekwować jego przestrzeganie na agresorze. Obserwacja tych wydarzeń zmusza do refleksji o skuteczności i aktualności mechanizmów międzynarodowej ochrony osób cywilnych.

Rosyjska agresja na Ukrainę rozpoczęła się już w 2014 roku, by 24 lutego 2022 roku przerodzić się w pełnoskalową wojnę. Stanowi ona wielkie wyzwanie nie tylko dla państw i społeczeństw objętych wojną, ale również jest jednym z największych testów dla porządku międzynarodowego we współczesnym świecie. Wojna ta ukazuje, jak trudnym zadaniem i wielkim wyzwaniem jest ochrona ludności cywilnej.

Celem niniejszego artykułu jest analiza podstaw prawnych służących ochronie ludności cywilnej podczas konfliktu zbrojnego, a także mechanizmów ich egzekwowania w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej. Studium przypadku stanowić tutaj będzie wojna na Ukrainie. Poruszone zostaną kwestie naruszeń norm prawa międzynarodowego, co zwieńczone zostanie refleksją nad wyzwaniami w zakresie skutecznej ochrony cywilów i praktyką stosowania tych norm w kontekście wojny na Ukrainie od 2014 roku. Za tezę badawczą warto postawić stwierdzenie, że międzynarodowe prawo humanitarne zawiera kompleksowe unormowania dotyczące ochrony cywilów, jednakże ich skuteczność jest zależna od mechanizmów egzekwowania oraz woli politycznej. W ramach niniejszej ekspertyzy analizie zostaną poddane przypadki naruszeń prawa międzynarodowego w tym zakresie na Ukrainie, dotyczące ataków na obiekty cywilne, deportacji ludności cywilnej, używania zakazanych środków bojowych, przymusowych przesiedleń dzieci czy całości systemowych działań na terenach okupowanych przez Federację Rosyjską. W ramach pracy podjęta zostanie również próba oceny funkcjonowania mechanizmów ochronnych społeczności międzynarodowej, a także zaprezentowana zostanie perspektywa de lege lata i de lege ferenda, prezentująca wnioski dotyczące potrzebnych zmian w zakresie wzmocnienia ochrony cywilów.

W pracy została zastosowana została metoda dogmatycznoprawna, która ma służyć analizie norm międzynarodowego prawa humanitarnego (MPH), dokonano również analizy przypadków w kontekście stosowania MPH podczas wojny na Ukrainie. Warstwę merytoryczną stanowi również analiza materiałów źródłowych, z uwzględnieniem raportów organizacji międzynarodowych, dotyczących rosyjskiej agresji.

Czytaj dalej