Ochrona praw podstawowych w prawie Unii Europejskiej. Kontekst ukraiński

Unia Europejska jest szczególnym rodzajem organizacji międzynarodowej, która kształtuje się począwszy od lat pięćdziesiątych XX wieku wraz z utworzeniem Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej oraz Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej.

Początkowo współpraca między państwami obejmowała wyłącznie sferę gospodarczą jednak od końca lat sześćdziesiątych zmieniła swoje podejście zauważając również potrzebę ochrony praw i wolności jednostki we własnym systemie prawnym. Analizując unijny system ochrony praw podstawowych należy jako pierwsze przywołać postanowienia art. 2 TUE zawierającego katalog wartości, na którym opiera się UE. Zgodnie z brzmieniem przywołanych postanowień „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn”. Wskazany katalog oraz kolejność przywołanych wartości jednoznacznie wskazuje, że aktualnie Unia Europejska odeszła od starego schematu, który stawiał sobie za cel przede wszystkim stały, równoległy rozwój gospodarczy państw członkowskich. Obecnie w centrum zainteresowania jest człowiek wyposażony w niezbywalną godność będącą źródłem jego praw i wolności. Oczywiście nie oznacza to odejścia od współpracy gospodarczej, ale raczej zmianę sposobu jej realizacji. Nastąpiło zatem przesunięcie priorytetów, co wyraźnie zaznaczone zostało również w samych traktatach. Tytułem przykładu należy wskazać zwiększenie udziału społeczeństwa obywatelskiego w procesach decyzyjnych. Wartości przywołane powyżej nie tylko wyznaczają ramy współpracy wewnątrz Unii, ale w są pełni respektowane i chronione również w zewnętrznej aktywności UE. Ponadto należy wskazać uzależnianie zawarcia umów handlowych od poziomu przestrzegania praw podstawowych w państwie trzecim czy ustanowienie globalnego systemu sankcji w zakresie praw człowieka. Oznacza to, że Unia de facto przejmuje odpowiedzialność za ochronę praw człowieka w każdej ze sfer swojej aktywności.

1. Struktura unijnego systemu ochrony praw podstawowych

Struktura unijnego systemu ochrony praw człowieka określona została w TUE w art. 6, który stanowi:

„Unia uznaje prawa, wolności i zasady określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej z 7 grudnia 2000 roku, w brzmieniu dostosowanym 12 grudnia 2007 roku w Strasburgu, która ma taką samą moc prawną jak Traktaty.

Postanowienia Karty w żaden sposób nie rozszerzają kompetencji Unii określonych w Traktatach.

Prawa, wolności i zasady zawarte w Karcie są interpretowane zgodnie z postanowieniami ogólnymi określonymi w tytule VII Karty regulującymi jej interpretację i stosowanie oraz z należytym uwzględnieniem wyjaśnień, o których mowa w Karcie, które określają źródła tych postanowień.

2.   Unia przystępuje do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Przystąpienie do Konwencji nie ma wpływu na kompetencje Unii określone w Traktatach.

3.   Prawa podstawowe, zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych Państwom Członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa”.

Literalna wykładnia przywołanych postanowień wskazuje, że Traktat nie tylko nadał moc wiążącą Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej KPP), ale stworzył nową strukturę systemu ochrony praw podstawowych, który opiera się na trzech poziomach.  Po pierwsze  „Unia uznaje prawa, wolności i zasady określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej z 7 grudnia 2000 roku, w brzmieniu dostosowanym 12 grudnia 2007 roku w Strasburgu, która ma taką samą moc prawną jak Traktaty”. Po drugie „Unia przystępuje do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Przystąpienie do Konwencji nie ma wpływu na kompetencje Unii określone w Traktatach”. Po trzecie „Prawa podstawowe, zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych Państwom Członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa”. Jednakże należy zaważyć, że obecnie ochrona praw podstawowych opiera się na dwóch filarach: KPP oraz zasadzie ogólnej. Prace nad prace nad przystąpieniem UE do EKPC rozpoczęły się bezpośrednio pod wejściu w życie Traktatu z Lizbony jednak do dnia dzisiejszego nie zostały zakończone.

Czytaj więcej