Charakter i status zbrodni popełnianych na terytorium Ukrainy w okresie między 2014-2022

Zbrodnie międzynarodowe popełniane przez jednostki mają dwoistą naturę. Z jednej strony stanowią część prawa krajowego, z drugiej zaś są istotną częścią prawa międzynarodowego publicznego. Historycznie wywodzą się one z międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych, które zaczęło dynamicznie rozwijać się na przełomie XIX i XX wieku. Można zaryzykować tezę, że zbrodnie międzynarodowe jednostek przeniknęły do prawa krajowego właśnie z prawa międzynarodowego.

Podejmowane przed haskimi konferencjami pokojowymi z lat 1899-1907 próby kodyfikacji na płaszczyźnie krajowej metod i środków prowadzenia działań zbrojnych oraz ustanawiania odpowiedzialności karnej za ich przekroczenie są raczej nieliczne. Do takich prób można właściwie zaliczyć jedynie tzw. Kodeks Libera z 1863 r. Spisany w postaci instrukcje dla dowódców armii amerykańskiej zawierał regulacje prawa wojny, zakazując jakichkolwiek złośliwych aktów przemocy popełnionych w stosunku do osób na zajętym terytorium, jakiegokolwiek niszczenia własności oraz aktów grabieży i gwałtów, a także czynów naruszających integralność fizyczną mieszkańców obszarów objętych konfliktem. Kodeks Libera formułował też pierwsze regulacje kryminalizujące czyny popełnione przez członków sił zbrojnych USA, np. takie jak: podpalenia, morderstwa, rozboje, kradzieże, włamania oraz gwałty. Kodeks ustanawiał domniemanie, że czyny takie popełnione przez amerykańskich żołnierzy na terytorium innego państwa były uważane za popełnione na terytorium Stanów Zjednoczonych.

Teza o międzynarodowym pochodzeniu zbrodni międzynarodowych jednostek ma istotne znaczenie dla ustalenia charakteru i statusu tych zbrodni, a także dla reguł odpowiedzialności karnej za ich popełnienie, w szczególności w zakresie zbrodni popełnionych na Ukrainie po 2014 r. Przedmiotem niniejszej opinii nie jest przy tym to, czy i jakie zbrodnie.międzynarodowe zostały popełnione w czasie zbrojnej agresji na terytorium Ukrainy po 2014 r. i czy ktokolwiek za nie odpowiada. Jest to zadanie sądów krajowych i międzynarodowych, a nie doktryny prawa międzynarodowego. Opinia ma pomóc w ustaleniu charakteru zbrodni międzynarodowych popełnianych przez jednostki oraz ich aktualnego statusu prawnego. Nie jest to zadanie łatwe, gdyż reguły określające dozwolone metody i środki prowadzenia działań wojennych, definiujące zbrodnie międzynarodowe czy ustanawiające reguły międzynarodowej odpowiedzialności karnej za nie są rozproszone po wielu umowach międzynarodowych. Wciąż w istotnym zakresie reguły te są także ustanowione w innych niż pisane źródłach prawa międzynarodowego, np. międzynarodowym prawie zwyczajowych. W szczególności dotyczy to zbrodni przeciwko ludzkości i zbrodni przeciwko pokojowi (zbrodni agresji), które dotychczas nie zostały uregulowane w umowie międzynarodowej zobowiązującej państwa do ich ścigania i karania, w tym współpracy międzynarodowej.

Czytaj całość