Rosyjska agresja na Ukrainę w 2022 roku zapoczątkowała nie tylko pełnoskalowe działania militarne, lecz również jakościowo nową fazę kontroli informacyjnej na terenach okupowanych. Klasyczne instrumenty cenzury, propagandy i represji zostały tam połączone z narzędziami cyfrowymi, co doprowadziło do powstania spójnego systemu zarządzania informacją, komunikacją i świadomością społeczną.

Na podstawie materiałów analitycznych publikowanych w ramach Disinfo Digest oraz bieżących analiz Fundacji INFO OPS Polska dotyczących ukraińskiej przestrzeni informacyjnej w połowie 2025 roku można wskazać na wyłaniający się model rosyjskich działań, który na potrzeby niniejszego tekstu określany jest mianem „okupacji cyfrowej”. Nie jest to pojęcie normatywne ani kategoria prawa międzynarodowego, lecz termin analityczny opisujący skoordynowane wykorzystanie technologii cyfrowych, kontroli infrastruktury informacyjnej, narzędzi inwigilacji oraz mechanizmów indoktrynacji w warunkach okupacji wojennej. W przeciwieństwie do klasycznej propagandy celem tego modelu nie jest jedynie dominacja narracyjna, lecz długofalowe podporządkowanie informacyjne ludności cywilnej oraz systemowe ograniczanie dostępu do alternatywnych źródeł wiedzy, komunikacji i tożsamości kulturowej.

Czytaj także: Okupacja cyfrowa jako mechanizm władzy: prawne konsekwencje rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie

1. Narzędzia technologiczne jako fundament kontroli

Fundamentem okupacji cyfrowej jest systemowe uzależnienie mieszkańców okupowanych terytoriów od rosyjskich narzędzi komunikacyjnych i infrastruktury informacyjnej. Najbardziej jaskrawym przykładem jest obowiązkowe lub quasi-obowiązkowe wprowadzanie rosyjskich aplikacji komunikacyjnych, z których szczególne znaczenie ma komunikator MAX, stosowany m.in. na Krymie.

Aplikacja ta, formalnie przedstawiana jako neutralne narzędzie komunikacji, posiada szeroki zakres uprawnień systemowych, obejmujących dostęp do mikrofonu, kamery, kontaktów oraz plików użytkownika. W praktyce czyni to z niej narzędzie stałej inwigilacji, umożliwiające gromadzenie danych osobowych, mapowanie sieci kontaktów oraz monitorowanie aktywności komunikacyjnej mieszkańców. Tego rodzaju rozwiązania wpisują się w znany z Rosji model „legalnej inwigilacji”, realizowany wcześniej m.in. poprzez system SORM, lecz po raz pierwszy zostały one wdrożone na taką skalę wobec ludności cywilnej na terenach okupowanych.

Równolegle władze okupacyjne prowadzą fizyczną eliminację alternatywnych źródeł informacji. Konfiskowany jest sprzęt umożliwiający odbiór ukraińskiej telewizji, a mieszkańcy są zmuszani do korzystania z rosyjskich odbiorników satelitarnych i sieci nadawczych. W efekcie powstaje monopol informacyjny, w którym jedynym legalnym i technicznie dostępnym przekazem są treści zgodne z narracją Kremla.

Czytaj więcej